تئاتر تمرین گفتمان هنر است
این روزها تئاتر مشهد بههمت هنرمندان و پیشکسوتان هنر، روزهای پربار و خوبی را پشت سر میگذارد و ما شاهد نمایشهایی هستیم که به ذائقۀ عموم بسیار نزدیک است.
خبرنگار: حمیده وحیدی
گفتگوی شهرآرا آنلاین / این روزها تئاتر مشهد بههمت هنرمندان و پیشکسوتان هنر، روزهای پربار و خوبی را پشت سر میگذارد و ما شاهد نمایشهایی هستیم که به ذائقۀ عموم بسیار نزدیک است. ازطرفی برپایی شهرک «مشهد دوستداشتنی» که یکی از ایدههای خلاق شهری است، فضای خوبی برای تجربه و لذتبردن از سنتهای خاص مشهدیها فراهم کرده است. به همین بهانه با محمد بهاران بازیگر و کارگردان تئاتر، حمیدرضا سهیلی نویسندۀ کتاب صد سال تئاتر مشهد و محمد جهانپا کارگردان تئاتر گفتگو کردهایم که در ادامه میخوانید.
آقای جهانپا، فضای تئاتر و حاشیههای پرداختهشده به آن را در چند سال اخیر چطور ارزیابی میکنید؟
این روزها تئاتر مشهد به لطف خدا روزهای خوبی را پشت سر میگذارد، اما نکته مهمی که نباید از آن غافل شد، این است که چه کسانی و با چه تلاشهایی این روزهای خوب را رقم زدهاند. وقتی از بطن ماجرا به این فرایند نگاه میکنیم، متوجه میشویم طیف وسیعی از هنرمندان دلسوز و باانگیزه، بدون اینکه به حمایت مسئولان امیدوار باشند، با پشتکار و همدلی تلاش کردند و توانستند در تاریخ تئاتر تحولی ایجاد کنند. هنرمندان تئاتر این روزها کاملا بهطور مستقل وارد کار شدهاند و کارگردانان هیچ چشمداشتی به کمک مسئولان ندارند، چراکه تجربه ثابت کرده است باید از ابتدا تا انتهای کار را بهصورت خودگردان اداره کرد. آنهایی که باید گوشهای از مسئولیت سنگین هنری را بر دوش بگیرند در خواب فرورفتهاند و متأسفانه حتی فضاهای شهری نمایشی که مسئولان در خدمت هنرمندان قرار میدهند، امکانات موردنیاز متوسط را دارا نیست. سیستم گرمایشی و سرمایشی سالن تئاتر مشهد اصلا مناسب نیست، همچنین از لحاظ امکانات سختافزاری به امکانات روز مجهز نیستیم. این ضعف بزرگی برای کلانشهری همچون مشهد است که سالانه چندین میلیون جمعیت به آن رفتوآمد دارند. البته مشکلاتی که هنرمندان تئاتر با آن درگیر هستند صرفاً به تجهیزات برنمیگردد، بلکه ما در بخشهای ارتباطی نیز توقعاتی داشتیم که برآورده نشد. در این مدت نشستهای خوبی بین اهالی تئاتر کشور و مشهد برگزار نشده است تا از جدیدترین دستاوردها و تجربۀ اساتید بزرگ بهرهمند شویم و هر آنچه از ارتباط و خبر وجود دارد، به لطف فضای مجازی و دنیای اینترنتی است. این توقع از دستاندرکاران انجمن نمایشی میرفت که نشستی برای ملاقات بین اساتید و اهالی تئاتر کشور ترتیب دهند.
تا چه اندازه معتقدید با تمام کاستیها و عدمحمایت صحیح مسئولان نمایشها دارای غنای ادبی مناسب در جذب حداکثری مردم هستند؟
اگر بخواهیم منصفانه صحبت کنیم، باید بگوییم این روزها تنوع نمایش در صحنه بسیار خوب است، یعنی شما با ذائقههای مختلف میتوانید نمایشهای متفاوتی را انتخاب کنید، اما بهطورخاص در کل کشور با آسیبی به نام متون نگارشی نمایشنامه روبهرو هستیم، یعنی نویسندههایمان بهشدت کم هستند و با گذشت سالها نتوانستهایم تعداد زیادی نویسنده تربیت کنیم. این روزها تعداد نویسندگان ما به انگشتان یک دست هم نمیرسند. آنها که توانمندتر هستند، اغلب به پایتخت مهاجرت کردهاند؛ بنابراین اکثر متنهای نمایشی ما از متون خارجی است. گاهی نیز از متنهای نویسندگان شهرهای دیگر یا افراد معروف پایتخت وام میگیریم. البته از دامنگیرشدن تحصیلات آکادمیک در حوزۀ تئاتر نیز نمیتوان غافل شد. افراد بسیاری سالها از عمر خود را صرف تحصیل در این رشته میکنند، اما بهدلیل نبود زمینۀ فعالیت در عرصۀ تئاتر، دچار سرخوردگی میشوند. در طول ۱۰سال گذشته متأسفانه از برگزاری نشستهای تخصصی مستمر که تمرینی برای گفتمان هنری است، غافل بودهایم. این نشستها جدا از ورکشاپهای تخصصی است که گاهبهگاه برگزار میشود. با تمام این کاستیها وقتی کارنامۀ تئاتر خراسان را از دهۀ۸۰ تا به امروز، ورق بزنید باز هم با روزهای درخشانی روبهرو میشویم که کسب رتبههای برتر در جشنوارۀ تئاتر فجر، از نمونههای بارز آن است، کاری که کاملا حاصل تلاش بچههای تئاتر است. تأکید میکنم که این پشتکار و طبع بلند هنرمندان نباید باعث خوابآلودگی مسئولان ما شود. همگی میدانیم نمایش و تئاتر با سینما متفاوت است و نمیتوان بهآسانی برای آن اسپانسر و حامی مالی تأمین کرد. تئاتر هنری است که باید رسیدگی شود، چراکه از نظر مالی کمبرخوردار است. امیدوارم روزی برسد که بتوانیم از لحاظ اقتصادی و سختافزاری، شادی را برای این هنر ارزشمند به ارمغان بیاوریم.
اگر در گذشته، کار ویژۀ شهرداری در زمینۀ فعالیتهای عمرانی بود، امروز فعالیتهای فرهنگی جزو دستورکارهای اصلی شهرداری شده است. فکر میکنید شهرداری مشهد در انجام رسالت خود چه مسیری را پیموده است و چه راههایی در پیش رو دارد؟
با مدیریت جدید در معاونت فرهنگی شهرداری، اتفاقات بسیار خوبی در این سالها رقم خورد. اجرای نمایشهای خیابانی، گونهای بسیار تأثیرگذار از نمایش در تمام دنیاست که خاستگاه آن میادین، خیابانها و حتی چهارراه ها هستند. این مکانها محل عبورومرور مردمی عادی است که هریک دغدغۀ متفاوت و زندگی خاص خود را دارند و چهبسا سالهای سال هیچ نمایشی را روی صحنه ندیدهاند. اینگونه از نمایشها با کمترین تجهیزات در فضایی ساده میتواند درزمینۀ فرهنگ شهروندی اثرگذار باشد. در مشهد نیز در ایام خاص بهویژه نوروز و دهۀ فجر نمایشهای خوبی تولید و اجرا میشود که متولی آن شهرداری بوده است. در تقسیمبندی کار در کشور، ادارۀ ارشاد اسلامی سیاستگذار و تأمینکنندۀ فضای حرفهای تئاتر است، اما شهرداری رسالت خود را درزمینۀ فرهنگ شهروندی و شهری با قدمگذاشتن به این موضوع به ثبت رسانده است. بنده معتقدم بدنۀ انجمن نمایشی بهعنوان متولی تئاتر نتوانسته است طرح و ایدهای برای همکاری با شهرداری مشهد ارائه دهد و غالباً در نقش عنصر نظارتی طرح وظیفه کرده و این موضوع یکی از تلخترین حوادثی بوده که در این مدت رقم خورده است؛ چراکه با طرح و ایدهای خوب میشد حمایتی دوجانبه انجام داد. هماکنون در تهران، فرهنگسراها نیز مشغلۀ اجرای تئاتر را دارند و همین موضوع باعث شده که بر تعداد تماشاگران و علاقهمندان به تئاتر افزوده شود.
فعالترشدن و پویایی فرهنگسراها درزمینۀ هنر و بهویژه تئاتر، چه نقشی در روحیهبخشی خانوادهها بههمراه خواهد داشت؟
تئاتر بهدلیل اینکه هنری زنده است و مخاطبان آن رودرروی بازیگر قرار میگیرند و در رویای نمایشنامه غوطهور میشوند، تأثیر مستقیمی در روحیۀ افراد دارد. در عصر حاضر، که همۀ انسانها بهویژه جوانان و نوجوانان بهدلیل کمتجربگی نیازمند راهنما و مشوق هستند، عاملی بهجز خانواده، دوستان و… قطعاً خواهد توانست نقش مشوق را برای این قشر بازی کند، چراکه نوجوانان و افراد جوان نصیحت و انتقال تجربیات شخصی دیگران به خودشان را قبول ندارند. دراینبین تئاتر بهعنوان یک یار میتواند این نیاز را برآورده کند. هر عامل ارتباطی دیگر با تغییر محیط و شرایط گوناگون اجتماعی متحول و دگرگون میشود و براساس آنچه هنرمندان با آن روبهرو هستند، شیوه و رویکرد فرهنگی آن تغییر میکند؛ بنابراین تئاتر نقش تعیینکنندهای در تغییرات خواهد داشت. تئاتر عنصری فرهنگی است و اگر دستمایۀ اهلش قرار گیرد و مبتنیبر شرایط اجتماعی خاستگاهش برنامهریزی شود، بیشک تأثیرگذارترین و زندهترین هنر جهان به شمار میرود. بنابراین نمیتوان منکر نقش این هنر زنده در دادوستد فرهنگی جامعه بود، چراکه تئاتر هنر مجردی تلقی نمیشود! این روزها که خانوادهها کوچکتر شدهاند تئاتر میتواند یکی از ارزندهترین راهها برای ایجاد فضای دوستانۀ آموزشی، تفریحی و تأثیرگذار در ارتباطات باشد. ما در سطح مشهد گونههای مختلف اجرا را شاهد هستیم که بهجرئت میتوان گفت همگام با تهران قدم برمیدارد. نمایشهایی نیز که در شهرک «مشهد دوستداشتنی» اجرا میشود، از دیگر نوآوریهای معاونت فرهنگی شهرداری است و کاری ارزنده محسوب میشود.
فکر میکنید «مجموعۀ مشهد دوستداشتنی» تا چه اندازه توانسته است رسالت خود را به سرانجام برساند؟
به نظر من مسئولان ما مقداری دیر متوجه شدند که هنر نمایش چه تأثیر شگرفتی در فرهنگ دارد. باز هم تأکید میکنم که در این دوره معاونت فرهنگی شهرداری با رویکرد بسیار خوبی که به نمایش داشت، توانست قدمهای بزرگی دراین راستا بردارد.
در نمایشگاه «مشهد دوستداشتنی» بهطور مداوم نمایش برگزار میشود و در همین چند ماه آزمون و خطاهای نتیجه بخشی نیز صورت گرفت که نشان از ظرفیت بالای هنرهای نمایشی دارد. اگرچه ممکن است برخی کارها به ذائقۀ همۀ هنرمندان خوش نیاید، بنده دیدم خانوادههایی را که چندینبار از نمایشگاه «مشهد دوستداشتنی» بازدید و حتی دیگر اعضای خانوادهشان را به تماشا دعوت کردند. مشهد دوستداشتنی توانسته است با هنر نمایش و مخاطب خود ارتباط نزدیکی برقرار کند.
بهعنوان یکی از پیشکسوتان تئاتر فکر میکنید اجرای چنین نمایشهایی که به بومیبودن و پویایی هویت در مشهد میپردازد، تا چه اندازه مفید است؟
ما در فضای تئاتر حرفهای بیشتر به فضاهایی میپردازیم که شخص را به فکر وادار میکند و در آنها دغدغههای عمومی و اجتماعی، فارغ از بحث جغرافیا اهمیت دارد، اما بهطور مشخص در نمایشگاه «مشهد دوستداشتنی» فضای بومی مشهد دیده میشود؛ مثلا واقعۀ گوهرشاد که برگرفته از قیام مردم مشهد است، در نمایش «گذر زمان» دیده میشود. سنتهایی همچون «چراغبرات»، «عقد بالای سر حضرت» نیز جزو سنتهای بینظیر ما مشهدیهاست. دانستن و فهم گذشته و شناخت دانشمندان و تأثیرگذاران شهری باعث نوعی خودباوری در نسل جوان میشود تا کاملا متوجه باشند در سرزمینی زندگی میکنند که زیستگاه چهرههای جهانی بوده است. خراسان چهرههای متعددی دارد که هر کدام میتواند سوژۀ یک نمایش باشد.